Dit opiniestuk is gepubliceerd in het NRC op maandag 12 oktober 2011.

Caspar Chorus is universitair hoofddocent bij de sectie Transport en Logistiek van de TU Delft. Hij is opgetreden als expert tijdens de Hoorzitting ‘Winterse problemen op het spoor’, gehouden door de Tweede Kamer in januari 2011.

De reacties op het plan van NS om plaszakken in te zetten in WC-loze Sprinters logen er niet om: parlementariërs zochten het in termen als “van de pot gerukt”, terwijl zelfs de minister liet weten dat ze in eerste instantie dacht dat het om een grap ging. Kranten en websites stonden vol van uiterst negatief (zij het wel vaak humoristisch geformuleerd) commentaar. NS liet gisteren bij monde van directeur Ingrid Thijssen weten dat de hoon die het bedrijf over zich heen heeft gekregen kwetsend is, en onterecht.

Wat opvalt is dat zelfs door de felste kritikasters nauwelijks alternatieven worden aangedragen. Het is algemeen bekend dat het plaatsen van WC’s in Sprinters tientallen miljoenen euro’s kost, en het wordt duidelijk dat in tijden van economische onzekerheid niemand de suggestie durft te doen dat die investering de moeite waard is. Dat is op zich prima, maar het maakt de kritiek op de plaszak wel wat goedkoop.

Het lijkt erop dat Nederland zich met de kritiek op de plaszak aan het warmlopen is voor een nieuwe ronde ‘NS-bashing’. De blaadjes vallen van de bomen en de eerste sneeuwbui zou zomaar al kunnen vallen, dus iedereen weet dat er voor NS, alweer, een uur van de waarheid aankomt. Stel je voor: een Spinter loopt vast in een bevroren wissel, niemand wordt geïnformeerd over wat er aan de hand is, en de plaatselijke voorraad plaszakken blijkt niet toereikend! Voor NS en haar reizigers is dit een doemscenario, maar het lijkt wel alsof de rest van Nederland zich nu al verheugt op de smakelijke reacties uit de politieke arena.

Laten we de zaken eens wat objectiever bekijken: wat is er nu eigenlijk mis met de plaszak? Toegegeven, ik zie zelf ook niet uit naar de mogelijke situatie waarin ik ervan gebruik moet maken, maar dan nog heb ik toch echt liever een plaszak voorhanden dan niets. Bovendien is de plaszak een goedkoop en zelfs afbreekbaar alternatief voor een miljoenen verslindende ombouwoperatie van Sprinters, en daar vaar ik als klant van NS en belastingbetaler wel bij – de kosten van de ombouw zouden immers ongetwijfeld doorberekend worden in de prijs van mijn volgende jaartrajectkaart en het aan de schatkist uit te keren dividend.

Tijdens de hoorzitting in de Tweede Kamer over de problemen op het spoor van afgelopen winter was mijn grootste kritiekpunt op NS dat men er zo bang was om fouten te maken: men verzuimde tijdens calamiteiten om reizigers-informatie te geven, want die was mogelijk inaccuraat. Ik heb NS inmiddels herhaaldelijk aangeraden om zich ‘menselijker’ op te stellen, en te durven improviseren en naar buiten te treden met ‘second-best’ oplossingen, zoals imperfecte reizigersinformatie. Beter iets dan niets. Van NS’ers kreeg ik vaak te horen dat men dat niet durfde, omdat de publieke opinie zo negatief was dat elke fout direct en uiterst fel zou worden afgestraft. Dit punt vond ik altijd wat overdreven, want met kritiek moet je als volwassen organisatie om kunnen gaan. Toch begrijp ik het punt dat NS toen maakte nu beter, en dit komt door de plaszak-affaire: 1) er is een door NS veroorzaakt probleem (geen WC’s in Spinters). 2) NS komt met een geïmproviseerde en duidelijk ‘second-best’ oplossing (de plaszak). 3) De reacties zijn overweldigend negatief. Ik kan wel raden wat NS de volgende keer doet: helemaal niks, of voor zeer hoge kosten alle Sprinters ombouwen. En het is duidelijk dat die twee ‘oplossingen’ duidelijk minder effectief en efficiënt zijn dan de plaszak.

Het ziet er naar uit dat NS het zwaar krijgt de komende maanden: de maatschappelijke weersverwachting is negatief. Onweer en harde wind staan klaar om toe te slaan. Ik hoop dat NS desondanks zal blijven improviseren wanneer dat nodig is, ook wanneer men vervolgens een pleefiguur slaat in de media.